A na u ka bulela fono? E sebetsa joang ho South Africa
E ntlafalitsoe ka la 15 Pulungoana 2026 · Ho baloa metsotso e 5
Ee. Moo lebenkele le fanang ka li-lay-by-by ka lifono, u lefa depositi, u lefa e setseng ka mekhahlelo, 'me u bokelle fono hang ha e se e lefiloe ka botlalo. Tlas'a karolo ea 62 ea Molao oa Tšireletso ea Bareki litefo tsa hau li boloka chelete ea hau ho fihlela u fumana mohala. Haeba u hlakola, lebenkele le ka boloka kotlo ea ho hlakola eo e u boleletseng eona esale pele.

E, u ka khona ho beha mohala ka South Africa, ha feela lebenkele le fana ka li-lay-by ka liselefouno. U lefa depositi, u lefa chelete e setseng ka mekhahlelo ebe u nka fono hang ha e se e lefshoa ka botlalo. Hobane lebenkele le boloka mohala ho fihlela ka nako eo, ho lata ha se mokitlane. E bulehetse batho ba ngolisitsoeng ka tlase kapa ba tlas'a tlhahlobo ea likoloto, 'me hangata u lefa theko ea lebenkele feela.
Mokhoa oa ho beha fono, mohato ka mohato
- Khetha fono 'me u hlahlobe theko. E bapise le mohlala o tšoanang mabenkeleng a mang pele. Ea rona maqephe a fono bonts'a theko ea nako ea chelete ea mofuta o mong le o mong oo re o thathamisang.
- Kopa lipehelo tsa maemo ka ho ngola pele u lefa letho: depositi, u na le likhoeli tse kae, u lefa hangata hakae, le kotlo ya ho hlakolwa.
- Lefa depositi 'me u boloke selipi. Setlankana se seng le se seng sa tefo ke bopaki ba seo u se lefileng.
- Lefa litefiso ka nako. Beha khopotso bakeng sa letsatsi la moputso. Botsa hore na u ka lefa ho feta ha u e-na le khoeli e ntle, kahoo u tla bokella kapele.
- Bokella fono hang ha tefo ea ho qetela e felile, ka ID ea hau le lipampiri. Sheba lebokose, IMEI le hore fono ea bulela pele u tsamaea (mokhoa oa ho hlahloba IMEI).
Litokelo tsa hau mabapi le maemo a itseng (Consumer Protection Act, karolo ea 62)
Karolo ea 62 ea Molao oa Tšireletso ea Bareki e bua ka tlhophiso. Ka mantsoe a bonolo:
| Boemo | Seo Molao o se buang |
|---|---|
| Ha o ntse o lefa | Chelete e 'ngoe le e' ngoe eo u e lefang e lula thepa ea hau ho fihlela o fumana fono, mme fono e kotsing ea lebenkele ho fihlela e fuoa uena (s62(1)). |
| U lefile ka botlalo empa lebenkele ha le khone ho fana ka fono | U khetha: a fono e ka bapisoang kapa e betere, kapa a puseletso. Puseletso e na le tsoala haeba khaello e ne e le kaholimo ho taolo ea lebenkele, kapa habedi seo o se lefileng ho seng joalo (s62(2)). |
| O hlakola, kapa ha o qete matsatsi a 60 a khoebo ho tloha ka letsatsi le reriloeng la ho qetela | Lebenkele e ka lefisa kotlo ea ho hlakola le e tlameha ho buseletsoa karolo e setseng ea seo u se lefileng (s62(4)). |
| Ha ho sa lumelloe kotlo | Haeba u sa qeta ka lebaka la lefu kapa ho kena sepetlele, kapa haeba lebenkele ha kea u bolella ka kotlo pele o saena (s62(5)). |
Letona le ka beha boholo ba kotlo ea ho hlakoloa (s62(6)), kahoo botsa lebenkele hore na kotlo ea eona e sebetsa joang. Haeba lebenkele le sa u busetse chelete, u ka tletleba ho Khomishene ea Naha ea Bareki.
Lay-by vs mekhoa e meng ea ho fumana mohala
| Lay-by | Ho hirisetsa ka bowena | Konteraka ea marang-rang | |
|---|---|---|---|
| Ha o fumana fono | Ha e lefshoa | Jwale | Jwale |
| Tlhahlobo ea mokoloto | Che (eseng mokitlane) | E, ho hlahloba ho khoneha | E, hlahloba mokitlane |
| Kakaretso ea litšenyehelo | Hangata theko ea lebenkele | Ho feta chelete | Thelefono + nako ea moea nakong ea likhoeli tse 24-36 |
| E ntle bakeng sa | U ka ema likhoeli tse 'maloa | U hloka mohala hona joale | Rekoto e ntle ea mokitlane |
Papiso e felletseng e ntse e tsoela pele khiriso-ho-ea-khoa vs lay-by le mokhoa o mong le o mong oa ho lefella fono.
Nako ea ho robala ke khetho e ntle
- Fono ea hau ea hajoale e ntse e sebetsa, ’me u ka ema likhoeli tse peli kapa tse tharo.
- U batla ho lefa theko ea lebenkele feela. Ha ho litšenyehelo tsa mokoloto holimo.
- U hanetsoe ka mokitlane 'me ha u batle kopo e' ngoe tlalehong ea hau.
Ha e se eona
- Fono ya hao e robehile kapa e utswitswe mme o hloka e nngwe bakeng sa mosebetsi hona jwale, mohlala bakeng sa Uber, Bolt kapa lisebelisoa tsa ho fana ka thepa. Lay-by ha e u fe letho ho fihlela tefo ea ho qetela.
- U ka 'na ua se ke ua qeta ho lefa. Kotlo ea ho hlakola e ja chelete ea hau, kahoo khetha nako eo u ka tsamaisanang le eona.
Haeba o hloka mohala hona joale, YeboCell (ke rona) e hira: depositi, litefo tsa beke le beke, 'me mohala ke oa hau ka mor'a ea ho qetela. E bitsa chelete e ngata ho feta ka kakaretso. Re sheba liteitemente tsa banka kapa meputso, eseng feela lintlha tsa mokitlane. Kopo e 'ngoe le e' ngoe e fumana cheke ea ho khona ho e lefella 'me tumello ha e na tiiso. Bona kamoo e sebetsang kateng kapa hlahloba hore na ke eng e lumellanang le tekanyetso ea hau.
Mehloli (e hlahlobiloe 15 November 2026)
- Consumer Protection Act 68 of 2008, section 62 (Lay-bys), Government Gazette No. 32186: https://www.gov.za/sites/default/files/gcis_document/201409/321864670.pdf
Lipotso tseo batho ba li botsang
A na u ka bulela fono?
E, haeba lebenkele le fana ka li-lay-by ka liselefouno. Botsa k'haontareng kapa u shebe lipehelo tsa lebenkele, hobane mabenkele a ipehela melao ea bona ea depositi, nako le kotlo. U fumana fono feela ha e se e lefshoa ka botlalo.
Ho etsahala'ng haeba ke sa khone ho qeta ho lefa lay-by?
Karolo ea 62(4) ea Molao oa Tšireletso ea Bareki e re haeba u hlakola, kapa u sa qete ho lefa nakong ea matsatsi a 60 a khoebo ka mor'a letsatsi le reriloeng la ho qetela, lebenkele le ka lefisa kotlo ea ho hlakola 'me le tlameha ho khutlisetsa chelete e setseng eo u e lefileng. E ke ke ea u lefella kotlo haeba u sa qeta ka lebaka la lefu kapa ho kena sepetlele, kapa haeba e sa u bolella ka kotlo pele u saena.
Na lay-by e hloka tlhahlobo ea mokoloto?
Lay-by ha se mokitlane: lebenkele le boloka mohala ho fihlela o lefile ka botlalo, kahoo ha ho na mokoloto oa ho lekola. Ke ka lebaka leo batho ba seng ba thathamisitsoe kapa ba tlas'a tlhahlobo ea likoloto hangata ba e sebelisang.
Na ho hirisetsa motho ka mong ho theko e tlase?
Hangata ho joalo. Lay-by hangata ke theko ea chelete, athe ho hira ho bitsa chelete e ngata ka kakaretso hobane u fumana mohala hona joale 'me u lefa ha nako e ntse e ea. Thekiso ke hore ha u ntse u larile ha u na mohala ha u ntse u lefa.